Nội dung chính
Xuất khẩu da giày Việt Nam đang đứng trước những thách thức chưa từng có khi biên lợi nhuận bị thu hẹp, đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi tư duy từ gia công sang làm chủ chuỗi giá trị.
Với quy mô khoảng 3.000 doanh nghiệp và lực lượng lao động gần 1,5 triệu người, Việt Nam hiện giữ vị thế là quốc gia sản xuất giày dép lớn thứ ba và xuất khẩu lớn thứ hai thế giới. Mục tiêu kim ngạch xuất khẩu năm 2025 dự kiến đạt khoảng 29 tỷ USD. Tuy nhiên, con số ấn tượng về quy mô không đồng nghĩa với khả năng chống chịu bền bỉ.
Nghịch lý quy mô lớn và biên lợi nhuận “mỏng như lá lúa”
Đặc thù của ngành da giày Việt Nam là độ mở cực cao, với khoảng 90% sản lượng hướng đến thị trường xuất khẩu. Điều này khiến toàn ngành trở nên nhạy cảm tuyệt đối trước mọi biến động ngoại biên, từ khủng hoảng logistics, chi phí năng lượng leo thang cho đến những thay đổi bất ngờ trong chính sách thương mại của các đối tác lớn.
Áp lực hiện nay không còn nằm ở việc “tìm đơn hàng”, mà là bài toán sống còn về lợi nhuận. Theo phân tích từ bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký LEFASO, cơ cấu giá thành một đôi giày điển hình cho thấy sự chênh lệch đáng kể: nguyên liệu chiếm 60-65%, nhân công chiếm 25%, chi phí quản lý chiếm 5%, phần còn lại mới là lợi nhuận thuần.
Khi giá xuất khẩu gần như dậm chân tại chỗ trong khi chi phí đầu vào và vận tải tăng phi mã, biên lợi nhuận vốn đã mỏng nay càng bị bào mòn, đẩy nhiều doanh nghiệp vào tình thế rủi ro tài chính cao.
Những “vòng kim cô” kìm hãm năng lực cạnh tranh
Điểm nghẽn từ tỷ lệ nội địa hóa
Một trong những nút thắt lớn nhất hiện nay là năng lực tự chủ về nguyên phụ liệu, thiết kế và tiếp thị. Tỷ lệ nội địa hóa của ngành hiện chỉ dao động mức 50-55%. Sự phụ thuộc quá lớn vào nhà cung ứng quốc tế khiến doanh nghiệp Việt mất thế chủ động về tiến độ, khó kiểm soát giá thành và chậm chạp trong việc phản ứng với các yêu cầu khắt khe từ khách hàng.
Hàng rào “xanh” và Hộ chiếu sản phẩm số
Không chỉ dừng lại ở chi phí, các tiêu chuẩn bền vững đang trở thành rào cản kỹ thuật mới. Bộ Công Thương đã cảnh báo về các hàng rào môi trường nghiêm ngặt, đặc biệt là tại thị trường EU. Việc triển khai Hộ chiếu sản phẩm số buộc doanh nghiệp phải minh bạch hóa toàn bộ vòng đời sản phẩm và chuỗi cung ứng. Đây không còn là lựa chọn “có thì tốt”, mà là điều kiện bắt buộc để tồn tại, đòi hỏi nguồn vốn đầu tư lớn cho chuyển đổi xanh.
Chiến lược tái cấu trúc: Từ “làm thuê” sang làm chủ
Để đi đường dài, ngành da giày không thể mãi ứng phó kiểu “chữa cháy” theo mùa đơn hàng mà cần một cuộc đại phẫu về mô hình vận hành.
Điển hình như TBS Group, doanh nghiệp này đang tiên phong ứng dụng khoa học – công nghệ để chuyển dịch sang mô hình sản xuất thông minh. Việc số hóa quản trị nhà máy và tự động hóa kiểm soát chất lượng trên nền tảng dữ liệu tập trung đã giúp tối ưu hiệu suất, giảm thiểu lãng phí và tăng tính minh bạch trong quy trình.
Song song với công nghệ, việc đa dạng hóa nguồn cung là ưu tiên hàng đầu. Mô hình hợp tác Việt Nam – Ấn Độ là một ví dụ điển hình về tính bổ trợ: Ấn Độ mạnh về da thuộc, hóa chất và thiết kế, trong khi Việt Nam có lợi thế về quy mô sản xuất và mạng lưới FTA rộng khắp. Việc kết nối này giúp giảm thiểu rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng và giảm sự lệ thuộc vào một vài thị trường cung ứng duy nhất.
Tầm nhìn dài hạn: Dịch chuyển lên phân khúc giá trị cao
Lời giải cuối cùng cho bài toán xuất khẩu chính là dịch chuyển vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Thay vì hài lòng với vai trò gia công (OEM), doanh nghiệp cần tiến lên các khâu có giá trị gia tăng cao như: Thiết kế sản phẩm, phát triển vật liệu mới, xây dựng thương hiệu riêng và quản trị chuỗi cung ứng tinh gọn.
Khi phần lớn giá trị của một đôi giày nằm ở thương hiệu và thiết kế, việc chỉ mạnh ở khâu may mặc sẽ khiến doanh nghiệp mãi kẹt trong “bẫy thu nhập thấp”. Áp lực xuất khẩu hiện nay thực chất là một phép thử nghiệt ngã nhưng cần thiết để thúc đẩy năng lực tái cấu trúc của toàn ngành.
Insight chuyên gia: Lợi thế lao động giá rẻ đã hết hạn sử dụng. Trong kỷ nguyên của kinh tế tuần hoàn và số hóa, doanh nghiệp da giày nào chậm chân trong việc chuyển đổi sang tư duy “làm chủ giá trị” sẽ tự loại mình ra khỏi cuộc chơi toàn cầu.
Theo bạn, doanh nghiệp Việt cần chính sách hỗ trợ cụ thể nào từ Nhà nước để nâng cao tỷ lệ nội địa hóa hiệu quả hơn? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận hoặc liên hệ với chúng tôi để thảo luận sâu hơn.