Nội dung chính
Chiến lược thu hút nhân tài khoa học thông qua các cơ chế đãi ngộ vượt khung hiện là chìa khóa then chốt giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số.
Trong bối cảnh cuộc đua toàn cầu về tri thức và công nghệ đang diễn ra gay gắt, việc sở hữu đội ngũ chuyên gia trình độ cao không còn là lựa chọn, mà là điều kiện sinh tồn để một quốc gia bứt phá. Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) đã xác định việc thu hút và giữ chân nhân tài là đòn bẩy chiến lược, trực tiếp thúc đẩy quá trình chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo trên quy mô toàn diện.
Những tín hiệu khả quan từ sự phối hợp đa ngành
Để tạo ra một hành lang chính sách đồng bộ, Chính phủ đã triển khai nhiều nghị định quan trọng. Trong đó, Bộ KH&CN đóng vai trò chủ trì tham mưu, xây dựng chính sách cho nhân tài khoa học, công nghệ và nhân lực số; trong khi Bộ Nội vụ tập trung vào cơ chế quản lý người có tài năng trong khu vực công. Sự hiệp lực này đã tạo ra một khung pháp lý chặt chẽ và nhất quán hơn.
Hiệu quả bước đầu đã được ghi nhận bằng những con số cụ thể. Tính đến năm 2025, Bộ KH&CN đã tuyển dụng thành công 33 nhân sự chất lượng cao cho 8 đơn vị trực thuộc. Đáng chú ý, có 8 chuyên gia tốt nghiệp loại giỏi trở lên từ các đại học danh tiếng nước ngoài. Dù quy mô hiện tại còn khiêm tốn, nhưng đây là minh chứng rõ nét cho việc các chính sách mới bắt đầu “chạm” đúng nhu cầu của giới trí thức.
Giải mã “Cơ chế vượt khung”: Khi đãi ngộ đi đôi với thực quyền
Điểm cốt lõi của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nằm ở 3 nhóm giải pháp mang tính đột phá: giao nhiệm vụ trực tiếp, tối ưu hóa môi trường làm việc và nâng cấp chính sách đãi ngộ.
Đột phá về tài chính và quyền lợi thương mại hóa
Thay vì áp dụng bảng lương cứng nhắc, cơ chế “vượt khung” cho phép nhân tài hưởng mức lương theo thỏa thuận. Bên cạnh đó, các chuyên gia được hỗ trợ toàn diện về kinh phí nghiên cứu, chi phí công bố quốc tế, đăng ký sở hữu trí tuệ và tham dự các hội thảo khoa học hàng đầu thế giới.
Một điểm cực kỳ hấp dẫn là quyền lợi kinh tế từ kết quả nghiên cứu: Nhà khoa học được hưởng tối thiểu 30% lợi nhuận từ việc thương mại hóa sản phẩm và được miễn thuế thu nhập cá nhân đối với khoản thu nhập này. Đây là động lực mạnh mẽ để biến những công trình nghiên cứu trên giấy thành giá trị thực tiễn cho xã hội.
Hệ sinh thái an sinh và hỗ trợ phi tài chính
Nhận thức được rằng tiền bạc không phải là tất cả, Nhà nước triển khai đồng bộ các chính sách an sinh: hỗ trợ nhà ở, điều kiện sinh hoạt, vinh danh thông qua các giải thưởng uy tín và ưu tiên giáo dục cho con em chuyên gia. Riêng với các chuyên gia nước ngoài, rào cản hành chính được dỡ bỏ thông qua cơ chế miễn visa và miễn giấy phép lao động, tạo điều kiện tối đa để họ cống hiến tại Việt Nam.
Tham vọng AI: Xây dựng hệ sinh thái “Make in Vietnam”
Riêng với lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) – trái tim của công nghệ hiện đại, Bộ KH&CN đang triển khai kế hoạch thu hút 100 chuyên gia đầu ngành để thực hiện 15 nhiệm vụ trọng điểm. Các dự án này không chỉ mang tính lý thuyết mà tập trung vào thực tiễn:
- Xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia AI quốc gia.
- Phát triển các mô hình AI thuần Việt (“Make in Vietnam”).
- Ứng dụng AI sâu rộng trong nông nghiệp thông minh, y sinh, quản trị công và đô thị thông minh.
Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ sinh thái AI tự chủ, biến trí tuệ nhân tạo thành động lực tăng trưởng kinh tế chiến lược.
Từ “Thu hút” đến “Giữ chân”: Bài toán về môi trường làm việc
Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 cùng Luật Công nghiệp công nghệ số đã tạo ra một “luồng gió mới” về tự chủ tài chính và sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ chuyên gia, thách thức vẫn còn hiện hữu. Mức đãi ngộ tài chính dù đã cải thiện nhưng vẫn khó cạnh tranh sòng phẳng với các tập đoàn công nghệ toàn cầu.
Để thực sự giữ chân nhân tài, Việt Nam cần nâng cấp “phần mềm” của hệ sinh thái: đó là văn hóa làm việc cởi mở, giảm thiểu thủ tục hành chính rườm rà, tăng cường kết nối giữa phòng thí nghiệm và doanh nghiệp, và đặc biệt là tôn trọng quyền tự do sáng tạo của nhà khoa học.
Với Chiến lược thu hút nhân tài đến năm 2030, tầm nhìn 2050, Bộ KH&CN đang nỗ lực cụ thể hóa các văn bản hướng dẫn để chính sách không chỉ nằm trên giấy. Việc chuyển dịch từ tư duy “chiêu mộ” sang “nuôi dưỡng và phát huy” sẽ là bước ngoặt để Việt Nam hình thành đội ngũ nhân lực đủ sức dẫn dắt các công nghệ mũi nhọn.
Nhìn rộng hơn, định hướng từ Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã xác lập mô hình tăng trưởng mới cho giai đoạn 2026-2030, lấy kinh tế dữ liệu, kinh tế số và kinh tế xanh làm trọng tâm. Trong đó, khoa học công nghệ không còn là công cụ hỗ trợ mà chính là động lực chính để thay đổi phương thức sản xuất, nâng cao năng suất và giá trị gia tăng cho toàn nền kinh tế.
Theo bạn, ngoài tiền lương, yếu tố nào là quan trọng nhất để một chuyên gia công nghệ quyết định gắn bó lâu dài với một quốc gia? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận!