Nội dung chính
Cấu trúc doanh nghiệp lệch pha hiện là điểm nghẽn lớn nhất khiến kinh tế tư nhân Việt Nam khó bứt phá, đòi hỏi sự hiện diện của những tập đoàn dẫn dắt đủ tầm để hình thành chuỗi giá trị.
Nhìn lại hành trình gần 40 năm Đổi mới, nền kinh tế Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận. Tuy nhiên, theo PGS-TS Trần Đình Thiên, chúng ta đang đối mặt với một nghịch lý: dù xác định mô hình phát triển song hành giữa kinh tế nhà nước và tư nhân, nhưng hiệu quả tổng thể vẫn chưa đạt kỳ vọng. Nguyên nhân không nằm ở sự thiếu hụt nguồn lực, mà nằm ở một cấu trúc lực lượng doanh nghiệp “lệch pha” nghiêm trọng.
“Khoảng trống” nguy hiểm trong cấu trúc doanh nghiệp Việt
Một trong những vấn đề nhức nhối nhất hiện nay là sự thiếu hụt trầm trọng nhóm doanh nghiệp quy mô vừa. Ông Đậu Anh Tuấn (VCCI) chỉ ra một thực trạng đáng ngại: thị trường hiện nay chỉ có một số ít tập đoàn lớn và một biển doanh nghiệp siêu nhỏ. Sự “thiếu tầng” này tạo ra một khoảng trống lớn trong chuỗi cung ứng.
Khi không có lực lượng doanh nghiệp vừa đủ mạnh về vốn và công nghệ, Việt Nam rất khó để tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Chúng ta dễ dàng trở thành nơi gia công cho các doanh nghiệp FDI, nhưng lại thiếu những nhà cung cấp nội địa đủ năng lực để cộng hưởng và phát triển cùng họ. Điều này khiến tăng trưởng kinh tế thiếu tính đột phá và bền vững.
Hơn thế nữa, việc hoạch định chính sách đang bị cản trở bởi sự thiếu hụt dữ liệu thực chất. Chúng ta thường tự hào với những con số đăng ký doanh nghiệp “đẹp”, nhưng lại thiếu các thống kê chi tiết về lợi nhuận thực, tỷ lệ sử dụng lao động hay lý do thực sự khiến doanh nghiệp rời bỏ thị trường. Khi dữ liệu không phản ánh đúng thực tế, chính sách đưa ra dễ rơi vào tình trạng “mặc áo quá rộng hoặc quá chật”.
Bài học từ Đông Bắc Á: Vai trò của các tập đoàn dẫn dắt
Để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và trở thành cường quốc kinh tế, bài học từ Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc là minh chứng rõ nhất cho vai trò của những tập đoàn kinh tế mạnh. Những “kỳ tích kinh tế” này không tự nhiên mà có, chúng được xây dựng dựa trên một chiến lược bài bản:
- Nhật Bản: Xây dựng cấu trúc công nghiệp nhiều tầng, nơi các tập đoàn lớn đóng vai trò trụ cột, kéo theo hệ sinh thái doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia vào mạng lưới công nghiệp hỗ trợ cực kỳ chặt chẽ.
- Hàn Quốc: Sự phối hợp nhịp nhàng giữa nhà nước và tư nhân. Nhà nước chấp nhận đầu tư vào những lĩnh vực khó sinh lời trước mắt để tạo nền tảng chi phí đầu vào thấp, tạo đà cho khu vực tư nhân bứt phá.
- Trung Quốc: Sự trỗi dậy mạnh mẽ của các tập đoàn tư nhân xuyên quốc gia đã thay đổi vị thế của quốc gia này trên bản đồ kinh tế thế giới.
Điểm chung là họ đều có những doanh nghiệp “sếu đầu đàn” đủ sức cạnh tranh toàn cầu, đóng vai trò dẫn dắt chuỗi giá trị, tạo công ăn việc làm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo cho toàn bộ hệ sinh thái xung quanh.
Từ tư duy thực thi quyết liệt đến xây dựng hệ sinh thái niềm tin
Tại Việt Nam, những nỗ lực hình thành tập đoàn dẫn dắt đã bắt đầu xuất hiện. Ông Lê Khắc Hiệp (Vingroup) chia sẻ về trường hợp của VinFast như một ví dụ về sự tiên phong. Điểm mấu chốt tạo nên tốc độ phát triển thần tốc của VinFast không chỉ là vốn, mà là văn hóa thực thi. Việc áp dụng những “deadline không tưởng” buộc toàn bộ hệ thống phải vận hành ở công suất tối đa, giúp rút ngắn thời gian triển khai sản phẩm so với thông lệ quốc tế.
Tuy nhiên, quy mô lớn thôi là chưa đủ. Ông Nguyễn Duy Hưng (Tân Hiệp Phát) nhấn mạnh rằng giá trị thực sự của một tập đoàn dẫn dắt nằm ở khả năng tạo hệ sinh thái. Để kết nối chuỗi cung ứng bền vững, doanh nghiệp cần vượt qua tư duy hợp đồng ngắn hạn để xây dựng niềm tin dài hạn và chia sẻ lợi ích công bằng. Chỉ khi các đối tác cảm thấy an toàn và có lợi, họ mới sẵn sàng đầu tư dài hạn để nâng cấp năng lực, cùng tập đoàn lớn vươn xa.
Thể chế: “Chiếc chìa khóa” mở cánh cửa cho doanh nghiệp vươn tầm
Chiến lược đúng, thực thi nhanh nhưng nếu thể chế không thông, doanh nghiệp sẽ bị kìm hãm. Ông Nguyễn Văn Phúc (nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội) khẳng định sự phát triển của doanh nghiệp luôn song hành với sự hoàn thiện pháp luật. Nếu Luật Doanh nghiệp 1999 từng tạo cú hích bằng nguyên tắc “được làm những gì pháp luật không cấm”, thì hiện nay, điều doanh nghiệp cần nhất là tính dự báo và sự ổn định của pháp luật.
Nhà đầu tư có thể chấp nhận thuế cao, nhưng họ không thể chấp nhận một môi trường pháp lý thay đổi liên tục, khiến mọi kế hoạch dài hạn trở nên rủi ro.
Phi hình sự hóa các quan hệ kinh tế
Luật sư Ngô Thái Ninh (Baker & McKenzie) đưa ra một đề xuất quan trọng: cần áp dụng nguyên tắc “hình sự tối thiểu” trong kinh tế. Ranh giới giữa sai sót trong quản trị rủi ro kinh doanh và vi phạm pháp luật hình sự cần được phân định rõ ràng. Việc tạo ra một “không gian an toàn” để doanh nghiệp khắc phục sai sót trước khi áp dụng chế tài nặng sẽ xóa bỏ tâm lý e ngại, khuyến khích các nhà điều hành dám nghĩ, dám làm.
Tư duy toàn cầu và quản trị minh bạch
Cuối cùng, ông Phan Đức Hiếu (Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội) cho rằng các tập đoàn Việt không thể mãi quẩn quanh ở thị trường nội địa. Để đạt quy mô và năng lực cạnh tranh thực sự, việc vươn ra quốc tế là con đường bắt buộc. Đi kèm với đó là yêu cầu khắt khe về quản trị doanh nghiệp minh bạch và bảo vệ cổ đông để phát triển bền vững.
Góc nhìn chuyên gia: Sự bứt phá của kinh tế tư nhân không đến từ việc gia tăng số lượng doanh nghiệp, mà đến từ việc nâng cấp chất lượng cấu trúc. Việt Nam không cần thêm hàng ngàn doanh nghiệp siêu nhỏ, mà cần những tập đoàn đủ tầm để dẫn dắt, cùng một hệ thể chế đủ ổn định để bảo vệ những người tiên phong. Khi “sếu đầu đàn” đủ mạnh và môi trường pháp lý đủ minh bạch, chuỗi giá trị nội địa sẽ tự động hình thành và phát triển.
Theo bạn, rào cản lớn nhất hiện nay khiến các doanh nghiệp Việt khó vươn tầm thành tập đoàn xuyên quốc gia là gì? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận phía dưới!