Tại sao dự án hạ tầng lớn thường chậm tiến độ và đội vốn?

Chậm tiến độ và đội vốn tại các dự án hạ tầng quy mô lớn là bài toán nan giải đang trực tiếp bào mòn hiệu quả đầu tư công và kìm hãm động lực tăng trưởng kinh tế của quốc gia.

Thực tế triển khai cho thấy một nghịch lý đáng suy ngẫm: Nhiều dự án dù được xác định đúng vai trò chiến lược, đúng hướng phát triển và mang kỳ vọng tạo lực đẩy lan tỏa mạnh mẽ, nhưng khi bước vào giai đoạn hiện thực hóa lại liên tục “trượt nhịp”. Câu hỏi đặt ra là điểm nghẽn thực sự nằm ở khâu lựa chọn dự án hay nằm ở năng lực tổ chức thực thi?

Những “vết xe đổ” từ các dự án trọng điểm

Nhìn vào thực tế, tình trạng dự án kéo dài hàng thập kỷ không phải là hiện tượng hiếm gặp. Trường hợp của Dự án Bệnh viện đa khoa 1.500 giường tại Bình Dương là một ví dụ điển hình về sự thiếu đồng bộ trong quản lý. Sau hơn 10 năm, dự án vẫn chưa thể hoàn thành, trong khi nhu cầu y tế tại địa phương đang quá tải trầm trọng.

Kết luận thanh tra cho thấy, việc chia nhỏ dự án thành các dự án thành phần (DATP) nhưng thiếu một phương án tổng thể đã tạo ra sự chồng chéo. Các hạng mục phải chờ đợi nhau để đấu nối, thiết bị không tương thích, cộng thêm việc mỗi hạng mục do một đơn vị tư vấn khác nhau thực hiện đã khiến quy trình trở nên cồng kềnh và mất kiểm soát.

Không chỉ dừng lại ở lĩnh vực y tế, các dự án giao thông trọng điểm cũng đang đối mặt với áp lực tài chính khổng lồ do chậm trễ. Tuyến Metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên đã chứng kiến mức đội vốn kinh ngạc, từ hơn 17.387 tỷ đồng năm 2008 lên hơn 43.700 tỷ đồng tại thời điểm đưa vào khai thác. Nguyên nhân đến từ sự chậm trễ trong giải phóng mặt bằng, thay đổi thiết kế và các thủ tục phê duyệt vốn ODA phức tạp. Thậm chí, việc nhà thầu quốc tế khởi kiện đòi chi phí phát sinh do chậm trễ kéo dài đã trở thành một bài học đắt giá về quản trị rủi ro hợp đồng.

Tương tự, cao tốc Bến Lức – Long Thành cũng phải “đợi” gần một thập kỷ so với kế hoạch ban đầu do sự đứt gãy về nguồn vốn và các rào cản pháp lý khi điều chỉnh chủ trương đầu tư. Điều này cho thấy, dù ý tưởng dự án có hay đến đâu, nếu không lường trước được các biến số thực tế, dự án rất dễ rơi vào vòng xoáy đội vốn.

Giải mã các “nút thắt” trong thực thi dự án

Để hiểu tại sao dự án lại “trượt nhịp”, cần bóc tách ba nhóm nguyên nhân cốt lõi sau đây:

1. Bài toán mặt bằng: Nút thắt xuyên suốt

Giải phóng mặt bằng thường được coi là công việc của giai đoạn đầu, nhưng thực tế nó lại là “nút thắt xuyên suốt”. Việc phê duyệt dự án khi quỹ đất chưa sẵn sàng, vướng mắc về pháp lý đất đai, công trình tôn giáo hay hạ tầng ngầm khiến tiến độ bị kéo giãn. Đặc biệt, sự chênh lệch giữa giá đền bù và kỳ vọng của người dân, cùng bài toán sinh kế sau tái định cư, khiến quá trình bàn giao mặt bằng luôn trong tình trạng thiếu ổn định.

2. Sự thiếu hụt về chất lượng chuẩn bị kỹ thuật

Một sai lầm phổ biến là đẩy nhanh khâu phê duyệt nhưng lại thiếu độ “chín” về kỹ thuật. Công tác khảo sát địa chất, thủy văn không đủ sâu dẫn đến việc thiết kế kỹ thuật bị sai lệch so với thực tế thi công. Mỗi lần phát hiện sai số, dự án lại phải thực hiện lại quy trình: điều chỉnh thiết kế, thẩm định, phê duyệt dự toán… tạo ra một vòng xoáy điều chỉnh không hồi kết.

3. Năng lực quản trị của Ban Quản lý dự án (BQLDA)

BQLDA đóng vai trò là “bộ não điều hành”, nhưng hiện nay năng lực của một bộ phận không theo kịp quy mô dự án. Nhiều đơn vị vẫn vận hành theo tư duy hành chính cũ kỹ, thiếu kỹ năng quản trị hiện đại, quản trị hợp đồng và kiểm soát rủi ro. Sự phụ thuộc quá mức vào tư vấn hoặc tình trạng thiếu hụt cán bộ chuyên trách do tinh giản biên chế cũng khiến vai trò kiểm soát của chủ đầu tư bị suy giảm nghiêm trọng.

Nâng cao chất lượng thực thi: Chìa khóa cho giai đoạn 2026 – 2030

Khi quy mô đầu tư công dự kiến sẽ tiếp tục tăng mạnh trong giai đoạn tới, chúng ta cần thay đổi tư duy: Không chỉ là “đẩy nhanh giải ngân” mà phải là “nâng cao chất lượng thực thi”.

Các giải pháp trọng tâm cần được triển khai đồng bộ bao gồm: hoàn thiện cơ chế bồi thường để tạo đồng thuận về mặt bằng; nâng cao tính chính xác trong công tác khảo sát và thiết kế kỹ thuật; và đặc biệt là hiện đại hóa năng lực quản trị của các BQLDA. Hiệu quả đầu tư không nằm trên những bản báo cáo nghiên cứu khả thi đẹp đẽ, mà phải được đo lường bằng tiến độ thực tế tại công trường và khả năng vận hành ổn định của dự án sau khi hoàn thành.

Theo bạn, đâu là giải pháp cấp thiết nhất để tháo gỡ tình trạng chậm tiến độ tại các dự án trọng điểm hiện nay? Hãy để lại ý kiến của bạn dưới phần bình luận.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)