Nội dung chính
Việc chọn ngành hot theo xu hướng hiện nay thường khiến nhiều thí sinh rơi vào cái bẫy kỳ vọng, trong khi yếu tố then chốt để thành công lại nằm ở sự phù hợp.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, những lĩnh vực như Trí tuệ nhân tạo (AI), Công nghệ thông tin, Logistics hay Y dược đang trở thành “thỏi nam châm” thu hút sự quan tâm của hàng triệu học sinh. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của những chuyên gia giáo dục, sự tăng trưởng của thị trường lao động không đồng nghĩa với việc bất kỳ ai theo học cũng sẽ gặt hái được thành công.
Phân biệt giữa “cảm hứng nhất thời” và “năng lực thực tế”
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của Gen Z hiện nay là nhầm lẫn giữa sự yêu thích bề nổi và khả năng đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp. TS Phạm Sỹ Cường – Hiệu trưởng Trường THCS và THPT Nguyễn Tất Thành (Hà Nội) nhấn mạnh rằng, cảm hứng có thể đến nhanh và vụt tắt, nhưng năng lực lại là kết quả của một quá trình rèn luyện, mài giũa bền bỉ.
Hãy lấy ví dụ về ngành Công nghệ thông tin. Nhiều bạn trẻ chọn ngành này chỉ vì mức lương khởi điểm hấp dẫn hoặc thấy bạn bè xung quanh theo học. Tuy nhiên, thực tế khắc nghiệt là nếu thiếu nền tảng tư duy toán học, khả năng logic và sự kiên nhẫn khi đối mặt với hàng nghìn dòng code, người học rất dễ rơi vào trạng thái chán nản, dẫn đến bỏ học hoặc chuyển ngành giữa chừng. Tương tự, Y dược đòi hỏi sự hy sinh về thời gian và áp lực tâm lý cực lớn; nếu không có đam mê thực thụ, đây sẽ trở thành một “cực hình” thay vì một sự nghiệp.
Những rủi ro khi chạy theo “cơn sốt” ngành nghề
Thị trường lao động không đứng yên, nó biến động theo chu kỳ kinh tế. Việc chọn ngành chỉ dựa trên độ “hot” tại thời điểm đăng ký nguyện vọng tiềm ẩn ba rủi ro lớn:
- Sự bão hòa nhân lực: Khi một ngành trở thành xu hướng, số lượng người theo học tăng vọt. Sau 4-5 năm, khi sinh viên ra trường, thị trường có thể rơi vào tình trạng cung vượt quá cầu, khiến mức lương không còn “cao ngất ngưởng” như kỳ vọng.
- Chất lượng đào tạo không đồng nhất: Nhiều cơ sở giáo dục vì chạy theo thị hiếu mà mở các ngành “hot” khi chưa đảm bảo đủ điều kiện về đội ngũ giảng viên và cơ sở vật chất, dẫn đến việc sinh viên tốt nghiệp thiếu kỹ năng thực tế.
- Thiếu tầm nhìn dài hạn: Sự phát triển của công nghệ có thể khiến một số vị trí công việc hiện nay biến mất hoặc bị thay thế bởi AI trong tương lai gần.
Thay đổi tư duy hướng nghiệp: Lắng nghe tiếng nói nội tại
Bà Phạm Thị Cúc Hà – Giám đốc Chương trình SACE Việt Nam cho rằng, hướng nghiệp không nên là quá trình tiếp nhận thông tin một chiều từ phụ huynh hay nhà trường, mà phải bắt đầu từ chính nhu cầu và mong muốn của học sinh. Nghề nghiệp không đơn thuần là công cụ mưu sinh, mà là phương tiện để mỗi cá nhân phát triển bản thân thành phiên bản tốt nhất.
Quá trình lựa chọn này cần một sự cân bằng tinh tế giữa: Mong muốn cá nhân $leftrightarrow$ Kỳ vọng gia đình $leftrightarrow$ Năng lực thực tế $leftrightarrow$ Điều kiện kinh tế. Đặc biệt, phụ huynh cần có chiến lược đầu tư giáo dục thông minh, tránh tâm lý “cố quá” về tài chính. Giá trị của tấm bằng đại học không nằm ở tên tuổi ngôi trường một cách tuyệt đối, mà nằm ở cách người học tự vận động, kết nối và tích lũy giá trị trong suốt quá trình học.
Kỹ năng chuyển đổi: “Vũ khí” sinh tồn trong thời đại AI
Trong kỷ nguyên mà AI có thể viết code, thiết kế và phân tích dữ liệu, câu hỏi không còn là “học ngành gì” mà là “học như thế nào”. PGS.TS Phạm Mạnh Hà (Đại học Bách khoa Hà Nội) và bà Phạm Thị Cúc Hà cùng gặp nhau ở quan điểm: Năng lực học tập suốt đời mới là giá trị cốt lõi.
Thay vì chỉ tập trung vào kiến thức chuyên môn hẹp, người trẻ cần trang bị các kỹ năng chuyển đổi (transferable skills) như: tư duy phản biện, khả năng thích nghi, kỹ năng giải quyết vấn đề phức tạp và trí tuệ cảm xúc (EQ). Đây là những năng lực mà máy móc khó có thể thay thế và cho phép bạn linh hoạt chuyển đổi vai trò khi thị trường lao động thay đổi.
Trách nhiệm với lựa chọn của chính mình
GS Nguyễn Tiến Thảo – Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo) nhắn nhủ các bạn trẻ: Một quốc gia mạnh không chỉ cần nhiều bác sĩ hay kỹ sư, mà cần những công dân làm chủ được tiềm năng của chính mình. Đừng quá lo lắng nếu ngành bạn yêu thích không nằm trong danh sách “hot”. Khi bạn làm việc với sự tận tâm và năng lực thực sự, bạn sẽ tạo ra giá trị riêng biệt.
Hãy coi cánh cửa đại học là bệ phóng chứ không phải điểm đến cuối cùng. Tại đây, điều quan trọng nhất bạn học được không chỉ là kiến thức sách vở, mà là cách tư duy, cách hợp tác và bản lĩnh đứng dậy sau những thất bại đầu đời.
Lời kết từ chuyên gia: Đừng để những con số về mức lương hay những lời tán dương về “ngành hot” làm mờ đi khả năng tự nhận thức của bạn. Hãy tự hỏi: “Tôi là ai, tôi giỏi điều gì và tôi muốn đóng góp giá trị gì cho xã hội?”. Khi tìm được điểm giao thoa giữa đam mê, năng lực và nhu cầu xã hội, bạn sẽ tìm thấy con đường bền vững nhất.
Bạn đang phân vân giữa một ngành mình yêu thích và một ngành “hot” theo ý muốn của gia đình? Hãy chia sẻ câu chuyện của bạn ở phần bình luận để cùng thảo luận nhé!
