Nội dung chính
Trống đồng không chỉ là hiện vật khảo cổ vô giá mà còn là tiếng vọng ngàn năm của văn minh Đông Sơn, lưu giữ linh hồn và khát vọng của người Việt cổ thời Văn Lang.
Giữa không gian tĩnh lặng của Bảo tàng Hùng Vương (cơ sở 3), những chiếc trống đồng nằm im lìm như đang chìm trong giấc ngủ sâu. Thế nhưng, với những ai đủ tinh tế để lắng nghe, chúng chưa bao giờ thực sự “im tiếng”. Đó không phải là tiếng trống hội rộn ràng hay âm cồng chiêng quen thuộc, mà là một thứ âm thanh trầm sâu, dội vào lòng người như bản trường ca về thời gian, khiến ta gai người vì sự thiêng liêng của quá khứ.
Kho tàng trống đồng tại Bảo tàng Hùng Vương: Những “chứng nhân” từ lòng đất
Đứng trước một chiếc trống đồng đã ngả màu thời gian, ta dễ dàng bị cuốn vào những hoa văn chằng chịt như những vòng xoáy lịch sử. Tâm điểm là hình mặt trời tỏa tia, không còn rực rỡ sắc kim loại nhưng lại phát sáng bằng thứ ánh sáng của ký ức. Chị Đoàn Thị Nữ, cán bộ phụ trách phòng trưng bày, chia sẻ rằng nhiều chiếc trống dù nằm sâu dưới lòng đất hàng nghìn năm, nhưng khi được phát hiện, cảm giác như chúng vẫn còn “sống”, vẫn còn hơi thở của một thời đại rực rỡ.
Hiện nay, hệ thống Bảo tàng Hùng Vương lưu giữ tổng cộng 91 chiếc trống đồng, trong đó riêng cơ sở 3 sở hữu 78 chiếc. Đây là một con số ấn tượng, minh chứng cho việc vùng đất này từng là một “kho tàng” văn hóa bị vùi lấp. Theo bà Nguyễn Thị Hải Ly – Phó Giám đốc Bảo tàng Hùng Vương, phần lớn các hiện vật này được người dân phát hiện tình cờ khi đào đất làm nhà, mở đường, hoặc được thu hồi từ các vụ án mua bán cổ vật trái phép. Việc trở về bảo tàng không chỉ là sự lưu giữ, mà là sự trở về đúng nơi chúng thuộc về.
Điểm mặt những bảo vật quý hiếm: Từ trống Chí Đạo đến trống Sông Đà
Mỗi chiếc trống là một câu chuyện riêng biệt, có chiếc thân cao hoa văn dày đặc, có chiếc nhỏ nhắn tinh xảo, lại có chiếc mang những “vết sẹo” của thời gian. Công việc của những nhà bảo tồn không chỉ là gìn giữ vật chất, mà là “đọc” được những thông điệp mà tiền nhân gửi gắm.
Trống đồng Chí Đạo và Phong Phú – Sự giao thoa giữa đời thường và lịch sử
Tiêu biểu là trống đồng Chí Đạo, được ông Bùi Văn Đức (cán bộ đội chiếu bóng) phát hiện tháng 8/1960 tại xã Chí Đạo, huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình (nay là xã Quyết Thắng, Phú Thọ) và bàn giao cho bảo tàng vào năm 1965. Hiện vật này có niên đại trải dài từ thế kỷ I TCN đến khoảng thế kỷ XIV.
Một trường hợp tương tự là trống đồng Phong Phú, được tìm thấy năm 1968 ở độ sâu nửa mét khi một đội công trình đào đất làm lò gạch tại xóm Ải, xã Phong Phú (nay là xã Mường Bi). Chiếc trống này sau đó được chuyển về Bảo tàng tỉnh năm 1991, mang niên đại từ thế kỷ I CN đến thế kỷ XIV.
Trống đồng Sông Đà – Tuyệt tác Heger I và nỗi niềm ly hương
Đáng chú ý nhất phải kể đến trống đồng Sông Đà – một trong những hiện vật quý giá bậc nhất từng được tìm thấy ven sông Đà vào cuối thế kỷ XIX. Với đường kính 78cm và cao 61cm, chiếc trống gần như nguyên vẹn với hình ngôi sao 14 cánh ở trung tâm. Xung quanh là các vành hoa văn mô tả chim bay, người múa và những đoàn thuyền có người chỉ huy, phản ánh một xã hội có tổ chức chặt chẽ và gắn liền với văn hóa sông nước.
Tuy nhiên, trống Sông Đà cũng mang một “số phận lịch sử” buồn khi bị người Pháp đưa về nước và hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Guimet (Pháp). Theo bà Nguyễn Thị Hải Ly, đây là mẫu trống điển hình của loại I Heger (trống Đông Sơn cổ nhất), hội tụ đầy đủ tinh hoa kỹ thuật và nghệ thuật thời kỳ đầu.
Giải mã giá trị văn hóa và biểu tượng quyền lực
Giáo sư sử học Lê Văn Lan từng nhận định: nhìn vào trống đồng, ta có thể hình dung ra cả một thế giới. Đó là thế giới của cư dân nông nghiệp lúa nước với những ngôi nhà ven sông, những lễ hội sôi động và những cuộc đua thuyền náo nhiệt. Hình ảnh chim bay, hươu chạy xoay quanh mặt trời cho thấy niềm tin vào nguồn sáng và sự vận động bất tận của sự sống.
Vượt ra khỏi chức năng của một nhạc khí, trống đồng chính là biểu tượng của quyền lực tối thượng. Thời Văn Lang – Âu Lạc, trống đồng gắn liền với các thủ lĩnh; trống càng lớn, hoa văn càng tinh xảo thì quyền uy của người sở hữu càng cao.
Mối liên kết đặc biệt với văn hóa Mường
Một góc nhìn thú vị từ nhà nghiên cứu Bùi Huy Vọng cho thấy: dù không trực tiếp chế tác, nhưng người Mường lại là những người gìn giữ trống đồng bền bỉ nhất. Trong xã hội Mường cổ, trống đồng không mang tính cộng đồng như chiêng mà mang tính độc quyền, thuộc về tầng lớp “Lang Cun” (tầng lớp quyền lực cao nhất). Trống được dùng trong các nghi lễ trọng đại như cầu mưa, tế lễ hay tang ma.
Lời kết: Gìn giữ căn cốt văn hóa trong nhịp sống hiện đại
Khi rời bảo tàng, âm vang của những chiếc trống đồng vẫn như còn vương vấn. Nó không ồn ào nhưng bền bỉ, giống như cách mà văn hóa Việt đã tồn tại qua hàng nghìn năm thăng trầm. Như lời bà Hải Ly: “Giữ trống đồng là giữ lại căn cốt văn hóa.”
Những chiếc trống đồng nằm đó, lặng lẽ nhưng chứa đựng một “bản trường ca” chưa bao giờ dứt, tiếp tục ngân vang giữa “chín núi, mười sông” để nhắc nhở thế hệ mai sau về niềm tự hào dân tộc.
Bạn nghĩ sao về giá trị của những hiện vật cổ đối với việc định hình bản sắc dân tộc ngày nay? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn cùng chúng tôi ở phần bình luận phía dưới.