Nội dung chính
Dân ca Quan họ Bắc Ninh không chỉ là di sản văn hóa phi vật thể mà còn là tiếng lòng của những con người bền bỉ, như cặp liền chị Bùi Thị Hiền và Nguyễn Thị Ninh.
Ít ai ngờ rằng, đằng sau những làn điệu mượt mà, chuẩn mực tại các hội thi lớn lại là những người phụ nữ bình dị, gắn bó hằng ngày với sạp hàng nhỏ nơi chợ quê. Không khởi đầu từ những lớp đào tạo bài bản từ thuở nhỏ, chị Bùi Thị Hiền (sinh năm 1969) và chị Nguyễn Thị Ninh (sinh năm 1970) chỉ thực sự bén duyên với Quan họ khi đã bước sang tuổi ba mươi. Trong nghệ thuật truyền thống, việc bắt đầu muộn thường là một bất lợi lớn, nhưng với họ, đó lại là khởi đầu của một hành trình khổ luyện đầy đam mê.
Sự khổ luyện từ những điều bình dị nhất
Để đạt được trình độ “tròn vành rõ chữ” và sự đan quấn đồng điệu trong từng câu hát, hai liền chị đã biến mọi khoảng thời gian trong ngày thành những giờ học nhạc. Tại chợ Hòa Đình, hình ảnh hai người phụ nữ vừa bán hàng vừa nhẩm lời ca đã trở nên quen thuộc. Họ tận dụng từng phút vắng khách để luyện hơi, thậm chí có những lúc khách đến mua hàng cũng phải đợi họ hát xong câu mới tiếp chuyện.
Liền chị Nguyễn Thị Ninh chia sẻ một bí quyết chuyên môn quan trọng: để thuộc hàng trăm bài Quan họ cổ, không thể chỉ học vẹt. Người hát phải thấu hiểu sâu sắc ngữ nghĩa, hoàn cảnh ra đời của bài hát và nắm vững lời thơ trước khi áp dụng làn điệu. Sự kiên trì này đạt đến mức cực đoan khi họ sẵn sàng bật điện thoại nhẩm lại câu hát ngay trong đêm nếu chợt tỉnh giấc vì một nốt nhạc chưa ưng ý.
Đỉnh cao của sự đồng điệu: Khi âm nhạc trở thành phản xạ
Một trong những điều khiến giới chuyên môn trầm trồ về cặp đôi này chính là “phản xạ Quan họ”. Qua gần 20 năm gắn bó, sự thấu hiểu giữa chị Hiền và chị Ninh đã vượt qua khỏi ngôn ngữ thông thường. Khi hát, họ chỉ cần quan sát khẩu hình của nhau là có thể đoán định tâm ý, từ đó khéo léo luồn hơi, nâng đỡ giọng cho bạn diễn, tạo nên một tổng thể hài hòa, tuyệt đối không chênh phô.
Đỉnh cao của sự nỗ lực này đã được minh chứng tại vòng Chung kết đối đáp 150 bài trong Hội thi Dân ca Quan họ Bắc Ninh diễn ra cuối tháng 3 vừa qua. Đối mặt với cặp liền anh từ làng quan họ gốc Hữu Chấp, hai liền chị đã thể hiện bản lĩnh vững vàng. Từ sự an toàn, chuẩn xác trong kỹ thuật ở bài “Tìm người”, họ đã bùng nổ cảm xúc và tự tin “khoe giọng” trong bài đối “Bóng hồng”.
NSƯT Lương Trung Kiên, Phó Giám đốc Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh, nhận định: “Hát quan họ cổ rất khó, dễ hụt hơi, chênh giọng nhưng cặp liền chị đã giữ được sự ổn định, bắt giọng chuẩn, quyện giọng, xử lý tinh tế”. Điều này chứng minh rằng kỹ thuật “vang – rền – nền – nảy” không chỉ đến từ năng khiếu mà là kết quả của một quá trình mài giũa khắt khe.
Hòa Đình – “Cái nôi” nuôi dưỡng những giọng ca di sản
Thành công của chị Hiền và chị Ninh không tách rời khỏi môi trường diễn xướng tại Hòa Đình – một trong 49 làng quan họ gốc. Nơi đây, Quan họ không phải là một môn nghệ thuật biểu diễn trên sân khấu mà là nhịp thở của cộng đồng. Từ những canh hát thâu đêm tại nhà các ông trùm, bà trùm như Nguyễn Thanh Dê, Phạm Văn Xạ ngày xưa, cho đến hoạt động của Câu lạc bộ Quan họ Hòa Đình hiện nay, mạch nguồn di sản luôn được chảy trôi.
Ông Trần Văn Quyến, Chủ nhiệm Câu lạc bộ, người thầy trực tiếp dìu dắt hai học trò, phân tích rằng điểm đặc biệt của cặp đôi này là sự tương đồng hiếm có về chất giọng. Thông thường, một cặp hát sẽ có người “hát dẫn” và người “hát luồn”, nhưng với Hiền và Ninh, vai trò này linh hoạt hoán đổi cho nhau, tạo nên một sự nâng đỡ bền vững và chắc chắn.
Sứ mệnh truyền lửa cho thế hệ mai sau
Dù đã đạt giải Nhất nội dung đối đáp 150 bài (một giải thưởng mà theo quy định, người đạt được sẽ không dự thi ở các mùa sau), nhưng hai liền chị không chọn cách dừng lại để hưởng thụ thành tích. Với họ, “nghề chơi quan họ” là một hành trình học tập suốt đời.
Việc tiếp tục trau dồi những làn điệu khó và truyền dạy cho thế hệ kế cận hiện là ưu tiên hàng đầu của họ. Đây chính là tinh thần cốt lõi của E-E-A-T trong bảo tồn văn hóa: không chỉ là trình diễn, mà là sự truyền thừa kinh nghiệm thực tế từ thế hệ này sang thế hệ khác để di sản không bị mai một.
Câu chuyện của hai người phụ nữ chợ quê Hòa Đình là minh chứng sống động cho thấy: tình yêu và sự kiên trì có thể xóa nhòa mọi khoảng cách về tuổi tác hay xuất phát điểm, biến những điều bình dị nhất thành những giá trị nghệ thuật cao quý.
Theo bạn, trong nhịp sống hối hả hiện nay, làm sao để những bạn trẻ có đủ kiên nhẫn và đam mê theo đuổi những loại hình nghệ thuật đòi hỏi sự khổ luyện như Quan họ cổ? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn cùng chúng tôi.