Nội dung chính
Thực trạng thừa giáo viên tại nhiều địa phương hiện nay không chỉ là bài toán nhân sự đơn thuần mà còn là hệ lụy từ sự thiếu đồng bộ trong quy hoạch đào tạo sư phạm.
Câu chuyện tại huyện Krông Pắk, tỉnh Đắk Lắk với việc dư thừa hơn 500 giáo viên và 20 hiệu phó không còn là một sự cố đơn lẻ, mà là một ví dụ điển hình cho tình trạng “bi hài” đang diễn ra trong ngành giáo dục. Khi những người làm công tác trồng người không biết sắp xếp công việc ra sao, đó là một sự lãng phí nguồn lực xã hội khủng khiếp.
Con số báo động về tình trạng dôi dư nhân sự ngành giáo dục
Theo dữ liệu từ Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục (Bộ GD-ĐT), làn sóng thừa giáo viên đang lan rộng trên quy mô toàn quốc. Tổng số giáo viên công lập dôi dư hiện lên tới 26.750 người. Điều đáng nói là sự mất cân đối nghiêm trọng xảy ra ở cấp THCS với 21.005 giáo viên dư thừa.
Đi sâu vào chi tiết tại các địa phương, chúng ta thấy những con số gây sốc:
- Thanh Hóa: Dư 2.188 giáo viên THCS.
- Nghệ An: Dư 1.742 giáo viên THCS.
- Thái Bình: Dư 1.224 giáo viên THCS.
- Phú Thọ: Dư 1.191 giáo viên THCS.
Để đối phó, một số tỉnh như Thanh Hóa và Nghệ An đã áp dụng giải pháp tình thế là luân chuyển giáo viên THCS xuống dạy mầm non hoặc tiểu học. Tuy nhiên, đây chỉ là cách “vá lỗi” tạm thời. Đối với hàng ngàn giáo viên khác không may mắn được luân chuyển, họ đang rơi vào trạng thái hụt hẫng, không biết tương lai nghề nghiệp sẽ đi về đâu.
“Căn bệnh” đào tạo ồ ạt và sự thiếu hụt tầm nhìn chiến lược
Nguyên nhân cốt lõi của cuộc khủng hoảng này, theo nhìn nhận của Bộ GD-ĐT, chính là việc đào tạo sư phạm quá ồ ạt, không bám sát nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Việc siết chỉ tiêu tuyển sinh những năm gần đây dường như quá muộn màng khi hệ thống cơ sở đào tạo đã trở nên quá cồng kềnh.
Hiện nay, cả nước có khoảng 110 cơ sở đào tạo giáo viên. Một nghịch lý là ngoại trừ Đắk Nông, hầu hết các tỉnh thành đều có ít nhất một cơ sở đào tạo. Điều này tạo ra một cơ chế “sản xuất” nhân lực cơ học, thiếu sự điều tiết vĩ mô.
Một phân tích chuyên sâu chỉ ra rằng áp lực sẽ còn tăng cao. Dự kiến đến năm 2020, hệ thống giáo dục không thể hấp thụ hết số sinh viên ra trường, dẫn đến con số dư thừa tiềm tàng cực lớn: khoảng 41.000 giáo viên tiểu học, 12.200 giáo viên THCS và 16.900 giáo viên THPT. Đây không còn là dự báo, mà là một kịch bản hiện hữu về nạn thất nghiệp trong ngành sư phạm.
Góc khuất tuyển dụng: Từ “chạy chọt” đến chấm dứt hợp đồng
Đáng đau lòng hơn cả việc sinh viên mới ra trường thất nghiệp là tình trạng giáo viên đã ký hợp đồng nhưng buộc phải thôi việc. Vụ việc tại Krông Pắk đã phơi bày những lỗ hổng trong công tác tuyển dụng viên chức. Việc ký hợp đồng tràn lan, thiếu kiểm soát, thậm chí có dấu hiệu tiêu cực trong tuyển dụng đã dẫn đến hệ quả tất yếu là phải cắt giảm nhân sự khi phát hiện dư thừa.
Thực tế đáng buồn là trong khi nhiều giáo viên bị sa thải, thì ở một số nơi, để có được một suất ký hợp đồng nhận nhiệm sở, nhiều người đã phải bỏ ra những khoản chi phí “bôi trơn” không hề nhỏ. Đây là một sự mâu thuẫn đầy nhức nhối: người có năng lực thì bị loại bỏ, người có tiền thì tìm cách chen chân, để rồi cuối cùng tất cả đều trở thành nạn nhân của một hệ thống quản trị yếu kém.
Giải pháp nào để chấm dứt sự lãng phí nguồn lực sư phạm?
Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Phùng Xuân Nhạ từng nhấn mạnh việc quy hoạch lại mạng lưới cơ sở giáo dục là nhiệm vụ trọng tâm. Giải pháp được đề xuất là chỉ giữ lại 8-9 trường sư phạm lớn, chất lượng cao, còn lại chuyển đổi thành cơ sở trực thuộc hoặc sáp nhập các trường yếu kém để tập trung nguồn lực.
Tuy nhiên, nhìn từ góc độ thực thi, các kiến nghị này vẫn đang dừng lại ở mức “nêu ra cho có”. Trong khi các địa phương loay hoay tìm lối thoát, Bộ chủ quản vẫn chưa đưa ra những quyết sách quyết liệt và cụ thể. Sự chậm trễ trong quản trị chính sách đang đẩy hàng ngàn giáo viên vào trạng thái hoang mang, lo lắng cho sinh kế của chính mình.
Góc nhìn chuyên gia: Để giải quyết triệt để, chúng ta không thể chỉ dùng các biện pháp hành chính như luân chuyển hay cắt giảm. Cần một chiến lược tái đào tạo (reskilling) để giáo viên dôi dư có thể chuyển đổi sang các vị trí quản lý giáo dục hoặc các lĩnh vực giáo dục ngoài công lập. Đồng thời, việc tuyển sinh sư phạm phải được liên kết chặt chẽ với dự báo nhân sự của từng địa phương trong 5-10 năm tới.
Liệu chúng ta sẽ tiếp tục để những “người đưa đò” phải chới với trên chính dòng sông tri thức mà họ hằng theo đuổi, hay sẽ có một cuộc cải cách quyết liệt để trả lại giá trị đúng nghĩa cho nghề giáo? Bạn nghĩ sao về việc sáp nhập các trường sư phạm hiện nay?